İnsan beyni, şüphesiz evrimin en büyüleyici ve karmaşık eserlerinden biri. Ancak bu muhteşem organla olan ilişkimiz çoğu zaman çelişkilerle dolu. İster istemez kendimizle sürekli bir mücadele içinde buluruz: Sahip olamayacağımız şeyleri arzular, istemediklerimize ihtiyaç duyarız. Kötü alışkanlıklara bağımlı hale gelirken, faydalı olanlara ilgimizi kaybederiz. Kafa yorar, saplantılar geliştirir, öfkelenir, pişmanlık duyarız. Sanki hep daha dolu, daha iyi, daha 'doğal' bir yaşamın peşindeyizdir ama ona asla tam olarak ulaşamayız. Beynimizle bu denli farklı frekanslarda olmamızın ardında yatan özel ve bir o kadar da yanlış anlaşılan bir nörotransmiter var: Dopamin. O, bedenlerimizi sürekli yeni arayışlara iten temel güç.

Bundan binlerce yıl önce, avcı-toplayıcı atalarımızın patates kızartması, obezite kaygısı veya spor salonu gibi dertleri yoktu. Günleri ormanlarda dolaşarak lif dolu meyveler ve yemişler toplamakla geçiyordu. Para, iş, evlilik, din veya uyuşturucu gibi kavramlar da hayatlarında yer almıyordu. Dolayısıyla eşitsizlik, hiyerarşi, şiddet veya bağımlılık gibi modern çağın lanetleri onlara uzaktı. Bu 'cennetvari' yaşam biçimini, tarımın ve medeniyetin cazibesi uğruna terk ettik; yaşamlarımızın biyolojik ihtiyaçlarımızla uyumsuz bir hale geldiği bir döneme geçiş yaptık. Elbette bu kaygısız geçmiş vizyonu gerçeği tam yansıtmayabilir. Atalarımızın psikolojisi hakkında çok az şey biliyoruz, ancak en az bizim kadar huysuz ve tez canlı olduklarından emin olabiliriz. Yaşama karşı hissettiğimiz bu bitmek bilmeyen öfke yeni değil; bu, türümüzün tasarımına işlemiş bir özellik. Hatta insan türünden bile öteye, antik ve hayvansı geçmişimize uzanan bir fısıltı gibi: 'Yaşamda bundan daha fazlası var.' Elimizdekiyle yetinmek bize göre değil; daima daha fazlasını aramalıyız.

Bu bitmeyen arayışın nedenlerini anlamak için beynimizin iki farklı bölümünün, yani serebral korteksin ve dopaminin de dahil olduğu ödüllendirme sisteminin bizi nasıl zıt yönlere ittiğini kavramamız gerekiyor. Serebral korteks, beynimizin genel anlama mekanizmasıdır. Bize bir gerçeklik modeli sunar ve sonra bu modeli dış dünyayla uyumlu hale getirmeye çalışır; ya da dış dünyayı modeline uydurmaya çabalar. Korteksin nihai amacı, en doğru analizi yapmak değil, gerçekliğin beklentiyle maksimum düzeyde hizalanmasıdır. Ancak bu 'maksimum hizalanmaya' yönelik itici güçte 'karanlık oda' problemi olarak bilinen bir sorun yatıyor. Eğer korteksin tek istediği içsel uyum ise, bunu sağlamanın en kolay yolu tüm duyusal uyaranlardan koparak karanlık bir odanın en karanlık köşesinde hiçbir açıklama veya modifikasyon gerektirmeyen bir durağanlık bulmak olabilirdi. Fakat mekanizma tam değil. Kortekste bizi bu deneyimden yoksun karanlık odadan çıkarıp yenilik, sürpriz, amaç ve başarılarla dolu bir dünyaya iten bir şey olmalı. İşte tam da bu itişi koordine etmekle görevli, beynimizde bambaşka bir bölüm var: Ödül sistemi ve onun temel aracı dopamin.

Dopamin, hem inanılmaz zekice hem de korkutucu derecede şeytani bir araçtır; bizi sürekli ileri taşıyan ana motivasyondur. Bunun ne anlama geldiğini anlamak için, dopamin olmadığında neler yaşandığına bakmak aydınlatıcı olacaktır. 1915 ile 1926 yılları arasında 'uyku hastalığı' olarak bilinen gizemli bir hastalık tüm dünyayı kasıp kavurdu. Muhtemelen yaygın bir boğaz enfeksiyonunun komplikasyonu olarak ortaya çıkan bu durum, hastaların bağışıklık sistemlerinin beyinlerine saldırmasına neden oluyor, uyuşukluk ve sersemlik hali yaratıyordu. Bu durum, tam bir koma olmaktan ziyade, tepkisiz bir uyanıklık haliydi. Bazı hastalar ara sıra birkaç kelime söyleyebilir, kendilerine atılan topu yakalayabilir, ağızlarına konulan yiyecekleri çiğneyebilirlerdi. Ancak asla kendi başlarına yiyeceğe uzanmazlardı. Bugün anlıyoruz ki bu hastalık, beynin dopamin üreten önemli bölgelerinden biri olan substantia nigra'yı hedef alıyordu.

Bu hastalığın en çarpıcı örneklerinden biri, 1926'da uykuya dalan ve 43 yıl boyunca kesintisiz bir kabus yaşayan Rose R. adlı genç ve varlıklı bir New Yorkluydu. Genç nörolog Oliver Sacks, 1969'da Bronx'taki Mt Carmel Hastanesi'nde Rose R. de dahil olmak üzere yaklaşık 80 uyku hastasının sorumluluğunu üstlendi. Semptomlarının Parkinson hastalığının aşırı bir versiyonuna benzediğini fark eden Sacks, L-DOPA adında umut vadeden yeni bir ilacı denemeye karar verdi. Tedaviye başladıktan sadece birkaç gün sonra, Rose R. ve diğer hastalar uyandı, ayağa kalktı ve şaşkın hastane personeliyle sohbet etmeye başladı. Ancak bu uyanış kısa sürdü. Rose yaklaşık bir ay uyanık kaldı, diğer hastaların uyanıklık süreleri farklılık gösterse de, sonunda durumları kötüleşti. Rose'un kabusları, 1979'da, yani on yıl sonra, yiyecekle boğulma tehlikesi geçirdiğinde sona erdi. Sacks'ın Rose R.'yi geçici olarak hayata döndürmek için kullandığı L-DOPA, dopaminin öncül maddesiydi.

Sacks o dönemde mekanizmayı tam olarak anlayamasa da, uyku hastalığı üzerine yapılan sonraki araştırmalar, Rose R.'nin deneyimini açıklamaya yardımcı oldu. Beyninin dopamin üreten bölgesi substantia nigra'nın büyük bir kısmı ölmüş olsa da, hayatta kalan birkaç nöronu vardı. Bu nöronlar L-DOPA'yı dopamine dönüştürebiliyordu ve Rose'un beyni, on yıllarca dopaminden mahrum kaldığı için en küçük damlasına bile aşırı duyarlıydı; dramatik bir aktivite patlamasıyla yanıt verdi. Yani uyku hastalığı, beyinde dopamin kalmadığında ne olduğunu gözler önüne serdi: Beyin duraksıyordu. Dopaminin beyinden çıkarılması sadece felce yol açmakla kalmıyor, aynı zamanda beyni hiçbir şey yapma zorunluluğu hissetmediği, eylemsizliğin ve deneyimsizliğin hüküm sürdüğü bir 'karanlık odaya' hapsediyordu. Ağzımıza konulan yiyecekleri çiğnemek gibi temel reflekslerin ötesinde yaptığımız her şey dopamin tarafından motive ediliyor. Eğer beynimize sürekli bu kimyasal verilmeseydi, hepimiz o karanlık odada kalırdık. Bunun yerine, hayatımızın her uyanık anını sürekli eylem halinde geçirmek için sabırsızlanıyoruz. Tüm bunlar dopamin sayesinde.

Öyleyse, her gün kendimizle savaşmamızın ve sürekli 'yanlış' şeyler yapmak istememizin sorumlusu dopamin mi? Eğer varlık nedeni bizi motive etmekse, neden bu kadar 'kötü' bir iş çıkarıyor? Bu soruların yanıtını bulmak için dopaminin tam olarak ne yaptığını daha yakından incelememiz gerekiyor. Dopamini anlamanın en yaygın ancak en temel yanlış yolu, onu 'haz kimyasalı' olarak görmektir. Bu açıklama ilk bakışta mantıklı gelse de, aslında hatalıdır. Sorun şu ki, dopamin aslında doğrudan hazza neden olmaz. Adderall gibi dopamin üretimini etkileyen ilaçları kullanan kişiler, bu hapların onları daha odaklanmış ve üretken hale getirdiğini, işlerine 'kendilerini kaptırdıklarını' söylerler; ancak büyük bir mutluluk, yani öfori yaratmazlar. Fareler üzerinde yapılan araştırmalar da benzer sonuçlar ortaya koyuyor: Amfetamin enjeksiyonları, hayvanların ödüller için daha çok çalışmasını sağlasa da, olumlu veya olumsuz tepkilerle ilişkilendirilen yüz ifadeleri veya ayak hareketlerine bakıldığında hazlarını artırmıyor.

Dopamini anlamaya yönelik benzer ama biraz daha sofistike bir yaklaşım, onun 'daha fazlasını yaptırma' kimyasalı olduğu yönündedir. Burada mesele hazla değil, hafızayla ilgilidir. Dopamin, beynin hangi eylemlerin başarıya götürdüğünü hatırlamasına yardımcı olur. Dopaminin salgılandığı her yerde anılar daha iyi depolanır. Sanki dopamin beyne, 'gelecekte az önce yaptığın şeyi daha çok yap' der gibidir. Bunun en net örneği, bazal gangliyon adı verilen bir beyin bölgesinde gerçekleşen beceri oluşumunda görülür. Örneğin, birisi dans etmeyi öğrenirken, dopamin başarılı dans hareketlerini seçer ve bunları bir dizi, yani birleşik bir kombinasyon olarak 'kaydeder'. Bu kombinasyon, korteksin her hareketi tek tek düşünmesine gerek kalmadan, doğrudan bazal gangliyonlardan tek seferde tetiklenebilir. Yetenekli bir dansçının, bu kombinasyonu başlatmak için sadece bağlamı – şarkının belirli bir anını – düşünmesi yeterlidir. Hareket dizisi, bilinçli bir kontrol olmaksızın kendiliğinden 'oynatılır'. Buna 'kas hafızası' deriz; aslında bu, dopamin sinyalleri kullanılarak depolanan ve hareketlerin başarılı kombinasyonlarını kademeli olarak optimize eden bazal gangliyon hafızasıdır.

'Daha fazlasını yaptırma' mantığı, serebral korteks de dahil olmak üzere dopamin alan diğer beyin bölgelerine de uzanır. Dopamin, başarılı bir şey elde edildikten sonra salınır, başarıyı sağlayan nöronları ve aralarındaki bağlantıları güçlendirir. Bu nöronlara ve bu bağlantılara tekrar tekrar döneriz. Beyin korteksinde bu, sadece bir eylemi gerçekleştiren nöronlara değil, aynı zamanda o eylem hakkında düşünen nöronlara da geri dönmek anlamına gelebilir. Bu nedenle, 'daha fazlasını yap' ifadesi, başarılı bulduğumuz düşünceler için de geçerlidir. Örneğin, aniden bir sorunu aydınlatan bir içgörüye sahip olursanız, bir dopamin patlaması yaşarsınız ve bu içgörüye dahil olan nöronlar bağlantılarını sağlamlaştırır. Bir sonraki sefer, içgörü daha doğal bir şekilde gelecektir. Bir şarkıdaki bir dize duygusal bir etki yaratırsa, bir dopamin patlaması yaşarsınız ve ertesi sabah bu şarkı aklınıza takılmış halde uyanırsınız. Bu açıklamaya göre, dopamin belirli hedeflere ulaşmak için en iyi eylemleri ve düşünceleri seçmemize yardımcı olur. Hedefe ulaşıldığında, beynin geri kalanına 'daha fazlasını yap' diye sinyal gönderir.

Ancak burada önemli bir incelik var: Başarı her zaman dopamin salgılanmasına yol açmaz. Aslında, dopamin patlamasına neden olan şey herhangi bir başarı değil, 'beklenmedik' bir başarıdır. Maymunlar ve sıçanlar üzerinde yapılan deneyler, dopamin salımının gerçek ödülle değil, sürprizle daha yakından ilişkili olduğunu gösteriyor. Başarı ne kadar beklenmedikse, o kadar çok dopamin salgılanıyor. Peki, neyin 'beklendiğine' ve şu anda gerçekleşenin beklenenden daha iyi mi yoksa daha kötü mü olduğuna kim karar veriyor? Beyin korteksi karar veriyor. Beyindeki başka hiçbir bölge, örneğin paranın ne olduğunu anlamak için yeterli bilgiye sahip değildir. Para da insan beyninde güvenilir bir dopamin kaynağıdır. Dolayısıyla, beklenmedik bir başarıyı ödül sistemine bildirmesi ve karşılığında dopamin alması gereken korteks. Ama korteksin tek amacı gerçekliği beklentiyle uyumlu hale getirmek ve hiçbir şey uyumsuz olmadığı sürece memnun olmak değil miydi? Peki, korteksi bu dopamin salgılarıyla kendisini uyarmaya iten şey ne? Bu, 'karanlık oda' problemine başka bir örnektir.

Dopaminin temel 'haz verici' özelliğini reddettiğimizde, neden onu üreten şeylere yöneldiğimiz veya neden herhangi bir şeye yöneldiğimiz belirsiz hale geliyor. Dopamin üzerinde yapılan araştırmalar bize gösteriyor ki, dopamin dünyayı 'iyi' ve 'kötü' olarak etiketlemiyor. Öyle olsaydı çok kolay olurdu; 'iyi' şeyleri yapar, 'kötü' şeyleri yapmazdık. Bunun aksine dopamin, beklenmedik başarıya dikkat çekerek bize 'bunun nasıl olduğunu çöz, böylece hep bu şekilde başarılı ol ve artık şaşırmayacak hale gel' diyor. Bu kulağa depresif gelebilir, çünkü eğer dopamin böyle çalışıyorsa, ne yaparsak yapalım uzun vadede hep sıkılacak ve tatminsiz hissedeceğiz. Ama zaten bunun amacı o. Buna daha yapıcı bir çerçeveden de bakabiliriz: Sıkılmak istememek ve tatminsizlik hissi bizi yeni şeyler yapmaya teşvik ediyor. Ve yeni şeyler yapmak, sürprizlerle karşılaşmamızı, hayatı yaşamaya değer kılan o sıra dışı ve tahmin edilemez neşeleri hissetmemizi sağlıyor. Bu aynı zamanda evrimsel açıdan çok zekice bir sistem.

İki hayvan hayal edin: Biri hayatından tamamen tatmin olmuş, diğeri ise sürekli sıkılan ve daha fazlasını isteyen. Sizce hangi hayvanın uzun vadede hayatta kalma ihtimali daha fazladır? Dopamin, geleceğin sürekli farklı koşullar getireceğine dair bir bahis gibidir. Evrim, sıkılan, tatmin olmayan ve daha fazlasını isteyenlerin lehinedir. Çünkü bu sayede ellerindekiyle yetinmeyip, daha başarılı olurlar. Fakat içinizi rahatlatması için şunu da ekleyeyim: Daha başarılı olmadan da yaşayabilirsiniz. Ancak dopamin, bizi bu yola iten güçlü bir dürtü olarak beynimizin derinliklerinde her an aktif.