Gezegenlerin kozmik doğum süreçleri, bilim dünyasının asırlardır çözmeye çalıştığı büyük muammalardan biri. Evrendeki gözlemlerimizle tutarlı kabul gören teoriler olsa da, uzak bir yıldız sisteminden gelen yeni veriler, bu köklü anlayışı baştan sona değiştirebilir. Science dergisinde yayımlanan çığır açıcı bir araştırma, bildiğimiz her şeyi altüst etme potansiyeli taşıyor.
Bilim insanları, gezegenlerin genç yıldızların etrafındaki yoğun gaz ve toz disklerinde şekillendiğine inanıyor. Bu diskin içindeki parçacıklar, zamanla birbirine tutunarak önce minik çakıl taşlarını, ardından daha büyük gezegenimsileri, nihayetinde de devasa çarpışmalarla bildiğimiz gezegenleri meydana getiriyor. Dr. Thomas Wilson, Warwick Üniversitesi'nden, bu kozmik inşa sürecini 'tozun toplanmasıyla başlayan, ardışık çarpışmalarla büyüyen bir evrim' olarak tanımlıyor.
Bu çarpışmalar, hem yerküre benzeri katı gezegenlerin hem de Jüpiter gibi gaz devlerinin çekirdeklerini oluştururken, yıldızdan uzaklık kritik bir rol oynar. Zira sıcaklık ve maddelerin dağılımı, yıldıza olan mesafeye göre değişir; bu da her gezegenin kendine özgü bileşimini belirler. Dr. Wilson'ın ifadesiyle, 'Buz çizgisi' adı verilen sınırın ötesindeki daha soğuk bölgelerde gazlar ve buzlar yoğunlaşır, bu da devasa atmosferlere sahip gezegenlerin doğuşuna zemin hazırlar.
Avrupa Uzay Ajansı (ESA) uzmanları, bu bölgelerde oluşan gezegenlerin, yıldızın güçlü radyasyonundan etkilenmeden kalın atmosferlerini koruyabildiğini belirtiyor. Jüpiter benzeri gaz devlerinin dış yörüngelerde oluşma eğilimi buradan gelirken, yıldıza yaklaştıkça artan sıcaklıklar ve toz yoğunluğu, Merkür, Venüs, Dünya ve Mars gibi kayalık gezegenlerin oluşumunu tetikler. Bu koşullardaki çeşitlilik ve bir sistemdeki tüm gezegenlerin kabaca aynı zamanda oluştuğu varsayımı, gezegenlerin yıldızların etrafında belirli bir sırayla yer alacağı anlamına geliyordu: kayalık gezegenler yıldıza en yakın, gaz gezegenler ise daha uzakta.
Ancak bu kozmik düzen, LHS 1903 adı verilen, 117 ışık yılı ötedeki küçük bir kırmızı cüce yıldızın etrafındaki sistemde beklenmedik bir şekilde altüst oldu. Dr. Wilson liderliğindeki uluslararası bir ekip, ESA'nın Cheops uydusu verilerini kullanarak bu sistemi incelediğinde şaşırtıcı bir gerçekle karşılaştı. Yıldıza en yakın üç gezegen beklenen dizilimi sergilerken – içte kayalık, ardından iki gaz devi – en dıştaki dördüncü gezegen, tüm beklentilerin aksine, yine bir kayalık gezegendi. Dr. Wilson, 'Gaz devi olmasını bekliyorduk. Peki neden kayalık? İşte asıl soru buydu,' diyerek bilmeceyi özetliyor.
Ekip, bu olağan dışı durumu açıklamak için çeşitli senaryoları titizlikle değerlendirdi. Yıldızın yoğun radyasyonunun gezegenin atmosferindeki gazı süpürmesi veya devasa bir çarpmanın atmosferi dağıtması gibi ihtimaller masaya yatırıldı. Fakat bu hipotezler, sistemin diğer gezegenleriyle uyumsuzdu: Yıldız, dördüncü gezegenin gazını atarken, ona daha yakın olan diğer gaz devlerini nasıl es geçerdi? Benzer şekilde, yapılan modellemeler, atmosferi dağıtacak büyüklükteki bir çarpışmanın gezegenin kendisini de yok edeceğini ortaya koydu.
Tüm bu alternatifleri eledikten sonra, bilim insanları 'İçten Dışa Gezegen Oluşumu' adı verilen radikal bir fikri benimsemeye başladı. Bu teoriye göre, gezegenler aynı anda değil, aksine birbiri ardına, yıldızdan uzaklaşan bir sırayla oluşuyor. Dr. Wilson, 'Eğer en dıştaki gezegen, gaz ve toz kaynaklarının tükenmeye başladığı, kıt bir ortamda oluştuysa, onun kayalık yapısını kolayca açıklayabiliriz,' yorumunu yaparak, bu yeni perspektifin anahtarını sunuyor. Yani önce yıldıza en yakın gezegen şekilleniyor, ardından bir diğeri, derken sırayla en dıştaki.
Bu 'İçten Dışa Gezegen Oluşumu' teorisi, on yılı aşkın bir süredir tartışılıyor olsa da, LHS 1903 sistemi, bu fikrin gerçek olabileceğine dair şimdiye kadarki en güçlü delili sunuyor. Dr. Wilson, bir yıldız sistemindeki tüm gezegenlerin eşzamanlı doğduğu varsayımını artık yeniden değerlendirmemiz gerektiğini belirtiyor. Bu köklü değişimin, kendi kozmik mahallemiz olan Güneş Sistemi'mizin oluşum zamanlamasına dair de derin soruları beraberinde getireceği aşikar: Önce Merkür mü, sonra Venüs mü, ardından Dünya ve Mars mı şekillendi? Yanıtlar, bildiğimiz evren hikayesini baştan yazabilir.
Dr. Wilson'ın vurguladığı gibi, 'Güneş Sistemimizdeki her şeyin mutlak norm olduğunu varsaymak büyük bir yanılgı olabilir.' Evren, 'Süper Dünya'lar veya 'Neptün-altı' gezegenler gibi, bizim sistemimizde benzeri olmayan egzotik gezegen türleriyle dolu. Bu keşif, gezegen sistemlerinin tahmin ettiğimizden çok daha çeşitli olabileceğini, belki de henüz hayal bile edemediğimiz, yaşama elverişli yepyeni dünyaların varlığını düşündürüyor.