Hayatımızın bir parçası haline gelen, baş ağrılarımıza, ateşimize ve iltihaplarımıza çare olan aspirin, bugünlerde bilim dünyasında bambaşka bir rolüyle konuşuluyor. Milyonlarca insanın elinin altında bulunan bu molekül, meğer kanserin ilerleyişini durdurma, hatta bazı türlerinin ortaya çıkmasını engelleme gücüne sahipmiş. Bu yeni keşifler, genetik yatkınlık nedeniyle kanser tehdidiyle karşı karşıya olanlar için umut verici bir ışık yakıyor.
Nick James'in hikayesi, bu durumu çarpıcı bir şekilde ortaya koyuyor. Annesini kanserden kaybetmiş, kardeşinde bağırsak kanseri tespit edilmiş bir isim James. Aile geçmişindeki bu karanlık tablo, onu genetik taramaya itiyor ve 'Lynch Sendromu' adı verilen ve kolon kanseri riskini katbekat artıran bir genetik kusur taşıdığı anlaşılıyor. İşte tam bu noktada, bir araştırma projesinin parçası oluyor ve 10 yıldır düzenli olarak aspirin kullanmaya başlıyor. Şu ana kadar kanserden uzak bir yaşam sürdürmesi, bilim insanlarının dikkatini çeken önemli bir detay. Bu durum, ezberleri bozuyor; zira son araştırmalar, aspirinin kolon kanserini önlemede veya yayılmasını kesmede güçlü bir rol oynayabileceğine işaret ediyor.
Aslında aspirinin bu yeni yüzü şaşırtıcı değil. Kökleri M.Ö. 2400'lü yıllara, Mezopotamya'ya uzanan bir geçmişi var. Söğüt ağacının kabuğundan elde edilen salisin, o dönemlerde ağrı dindirici ve ateş düşürücü olarak kullanılıyordu. Modern tıbbın ulaştığı asetilsalisilik asit formuna gelmesi ise yüzyıllar sürmüş bir yolculuk. 1763'te Edward Stone'un söğüt kabuğunun ateş düşürücü etkisini duyurması ve ardından gelen kimyagerlerin bu maddeyi sentezlemesiyle bugünkü aspirinle tanıştık.
Aspirinin kalp sağlığına faydaları artık sır değil. Kanı sulandırarak pıhtılaşma riskini azaltması, kalp krizi ve felç riskini yönetmek için düşük dozda kullanımını yaygınlaştırdı. Ancak asıl dönüm noktası, 1972'de yapılan bir fare deneyi oldu. Kanser hücreleri enjekte edilen farelere verilen aspirin, kanserin vücutta yayılma hızını belirgin şekilde yavaşlattı. Bu sonuçlar insanlarda test edilmese de, bir soru işareti olarak kaldı.
Gerçek anlamda milat, 2010'da Oxford Üniversitesi'nden Prof. Peter Rothwell'in çalışmalarıyla yaşandı. Kardiyovasküler hastalıklar üzerine yapılan aspirin verilerini yeniden inceleyen Rothwell, ilacın kanser görülme sıklığını ve yayılmasını da azalttığını fark etti. Bu bulgu, aspirinin kanserle savaşındaki rolünü yeniden gündeme taşıdı. Ancak kanser, on yıllar sürebilen karmaşık bir süreç olduğu için, bu alandaki araştırmalar hem zaman hem de kaynak açısından devasa yatırımlar gerektiriyor. Bu yüzden bilim insanları, önceliği genetik riski yüksek olan veya daha önce kanser geçirmiş bireylere veriyor.
İşte tam da bu noktada, kolorektal kanser riskinin yüksek olduğu Lynch Sendromu hastaları üzerinde yapılan çalışmalar büyük önem kazanıyor. Newcastle Üniversitesi'nden Prof. John Burn'ün 2020'de yayınladığı çığır açıcı bir araştırmada, bu sendroma sahip 861 hasta 10 yıl boyunca takip edildi. Sonuçlar dudak uçuklatıcıydı: Günde en az 600 mg aspirin kullanan hastalarda kolorektal kanser riski yarı yarıya azaldı. Devam eden ikinci bir araştırma ise, çok daha düşük bir dozun (75-100 mg) da aynı etkiyi gösterebileceğini ortaya koydu. Bu düşük doz, kalp sağlığı için kullanılanlarla benzerlik gösterirken, mide rahatsızlıkları ve iç kanama gibi olası yan etkileri de en aza indiriyor. Bu bulgular, İngiltere gibi ülkelerde sağlık rehberlerinin revize edilmesine yol açtı; Lynch Sendromu olanlara 20'li yaşlardan itibaren düzenli aspirin kullanımı önerilmeye başlandı.
Aspirinin farklı kanser türlerinde de etkili olup olmayacağı merak konusu. İsveç'te Prof. Anna Martling'in yürüttüğü bir çalışma, kolorektal kanser geçirmiş ve belirli genetik mutasyonlara sahip hastalarda aspirinin hastalığın nüks etme riskini yarıya indirdiğini gösterdi. Bu çalışma, İsveç'te tedavi protokollerinin değişmesine ve ilgili mutasyonlara sahip hastaların düşük doz aspirin kullanmaya başlamasına neden oldu. Diğer kanser türlerindeki etkisi henüz tam olarak netleşmemiş olsa da, gelecekte bu alanda da umut verici sonuçlar alınması bekleniyor.
Peki, aspirin kanseri nasıl bir mekanizmayla önlüyor? Bilim insanları bunun birden fazla yolu olabileceğini düşünüyor. Bir yandan, hücre içindeki Cox-2 enzimini baskılayarak kontrolsüz hücre büyümesini durduruyor. Diğer yandan ise, bağışıklık sisteminin T hücrelerindeki bir genin, tromboksan A2 adlı molekülü etkileyerek kanser hücrelerini bağışıklık sistemi için daha görünür kıldığı düşünülüyor. Bu mekanizmaların insanlarda ne kadar geçerli olduğu henüz kesinleşmemiş olsa da, elde edilen veriler heyecan verici.
Elbette akıllardaki en önemli soru şu: Aspirini kimler, ne zaman ve ne dozda kullanmalı? Bazı araştırmacılar, genel sağlık üzerindeki potansiyel faydaları nedeniyle daha geniş kitlelere ulaşması gerektiğini savunurken, pek çok uzman sadece doktor kontrolünde, risk grubundaki bireylerin bu yolu izlemesi gerektiğini vurguluyor. Unutmamak gerekir ki, aspirin güçlü bir ilaç ve her ilaç gibi yan etkileri olabilir. Bu nedenle, doktorunuza danışmadan bu ilacı düzenli olarak kullanmaya başlamak akılcı bir yaklaşım olmaz.